Bức xúc thực tế về hiện trạng thực hành di sản phi vật thể trong đời sống xã hội hiện nay và đề xuất giải pháp

Bức xúc thực tế về hiện trạng thực hành di sản phi vật thể trong đời sống xã hội hiện nay và đề xuất giải pháp

Bài viết của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Kim Loan

Phó chủ nhiệm thường trực Câu lạc bộ Đạo Mẫu Việt Nam – Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam

I – Hiện tượng thực tế:

1, Do đặc thù của loại hình thực hành di sản phi vật thể này xuất phát từ tín ngưỡng thờ mẫu tam tứ phủ của người Việt, mà thực tế loại hình này được lưu truyền trong dân gian, truyền từ đời này sang đời khác. Do truyền khẩu cho nên có thẻ sẽ không theo một khuôn bản nhất định, mặt khác còn do tính chất đặc thù riêng của quy chuẩn đồng nhất, điều này sẽ làm cho các nhà quản lý rất khó có thể giám sát, hướng dẫn hoặc không biết giải quyết biện pháp như thế nào để hướng dẫn đi theo một hướng nhất định.

Mặt khác những người làm công tác quản lý văn hóa đối với các cấp, các ngành từ TW đến các địa phương chưa hiểu rõ được thực hành loại hình di sản phi vật thể này diễn ra như thế nào, chưa kể có thời kỳ bị gián đoạn do cho là hiện tượng mê tín, dị đoan nên đồng loạt gây ra cấm đoán, có nơi còn đập phá hoạt động tâm linh bị hủy hoại. Tất cả những hiện tượng đó đang và sẽ là một trở ngại lớn cho các khối quản lý không biết tham gia tư vấn như thế nào cho sát với tình hình thực tế cả.

Chính vì những nguyên nhân trên dẫn tới loại hình di sản văn hóa phi vật thể phát triển không theo định hướng, cụ thể thực tế cho thấy:

Vào hồi 21h15’ ngày 1/12/2016 tại phiên họp ủy ban liệu chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 11 của Unesco diễn ra tại thành phố Addis Ababa (Ethiopia) di sản (thực hành tín ngưỡng thờ mẫu tam phủ của người Việt đã chính thức được Unesco ghi danh tại danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Thời gian từ đó cho đến nay đã được gần 3 năm đã có rất nhiều các tổ chức, hội, câu lạc bộ phát triển ồ ạt, xuất hiện nhiều tổ chức trá hình, hoặ lợi dụng để làm lợi cho họ về vật chất, làm biến tướng giá trị văn hóa tốt đẹp của loại hình thực hành di sản phi vật thể này, tạo điều kiện cho kẻ xấu trà trộn, phá hoại giá trị văn hóa tâm linh cụ thể:

  • Hiện tượng trong phật giáo như xảy ra tại Chùa Ba Vàng, chùa Phúc Khánh
  • Hiện tượng Vinh danh Nữ hoàng Văn hóa tâm linh
  • Các giao lưu diễn xướng chần văn chỉ nhằm vào lên đồng
  • Hội thảo khoa học, tọa đàm lấy hầu đồng làm trọng tâm
  • Hóa vàng mã nhiều gây tốn kém và ô nhiễm vệ sinh môi trường
  • Hát văn tự sáng tác, quá khích làm giảm đi tính chất linh thiêng của buổi lên đồng…

2, Tình trạng phức tạp về việc sử dụng đồ mã trong thực hành nghi lễ thờ mẫu hiện nay:

Vẫn viết rằng từ xưa đến nay nhân dân sử dụng đồ mã để phục vụ cho việc cúng tế, lễ nghi tùy từng nhu cầu công việc mà dâng mã nhiều hay ít, to hay nhỏ, tối thiểu như:

  • Dâng quần áo, đồ dùng, vật phẩm cho vong linh gia tiên (tại gia)
  • Tiến dâng cho thổ thần, thỏ địa (các quan sở tại) ở các miếu thờ hoặc gia tiên
  • Dân các đàn lễ tại đình chùa miếu mạo vào các ngày lễ hội, ngày lễ
  • Dâng mã tại đình thần tam tứ phủ (sơ đàn, trung đàn, đại đàn)

Đối với các việc sử dụng nhỏ thì không đáng ngại nhưng sử dụng đàn mã ở đền phủ hoặc những nơi thờ cúng có đông người qua lại thăm viếng hoặc lễ bái, thì quả là quá bất tiện. Có những nơi người đi lễ phải đứng chắp tay chịu khói hóa mã và bụi mã bay lên mù mịt, gây ô nhiễm vệ sinh môi trường tại nơi linh thiêng, tôi muốn đề cập đặc biệt nhất ở mức độ hóa mã trong các đàn chuyên hầu đồng.

Năm 2016 tại một hội thảo Khoa học về tín ngưỡng thờ mẫu do Hội di sản Văn hóa Thăng Long tổ chức tại đền Voi Phục – Hà Nội. Tôi đã có viết về sử dụng mã Tranh thay thế mã Hình trong thực hành nghi lễ hầu đồng. Tôi đưa vấn đề này ra không cố ý ép mọi người phải thực hiện sử dụng mã tranh hoàn toàn.

Tôi muốn đưa ra ý kiến các nhân của mình, vì tôi thiết nghĩ đã là tín ngưỡng thì từ cổ kim cho đến bây giờ, không ai mang các con vật như voi sống ngựa sống, và các con vật sống khác lên ban thờ để cúng cả, họ thường dùng đồ mã để tượng trưng cho việc dâng tiến lên đấng tối cao linh thiêng, mà đã gọi là đồ mã thì mã hình hay mã tranh cũn đều là giả cả, mã hình (to đẹp như con vật sống), mã tranh (các con vật thể hiện qua hình vẽ) thế thì 2 loại mã này đều có giá trị tâm linh ngang nhau. Như vậy thì tại sao chúng ta không khùng tranh vẽ để thay thế mã hình, vừa rẻ và vừa bảo vệ được vệ sinh môi trường sạch sẽ, nhất là rất thuận lợi đối với việc tu dưỡng của đồng nghèo, lính khó.

Đơn cử ngay như bản hội Tân La Vọng Từ của chúng tôi, ngay từ năm 2012 đến nay, có nhiều lúc chúng tôi vẫn dùng mã tranh để sử dụng cho đàn mã khai phủ cho các đồng nghèo, do căn quả nhưng không đủ điều kiện sắm lễ. Việc sử dụng mã tranh hoàn toàn cũng là lựa cơm gắp mắm sao cho đẹp lòng người và thành tâm với ông thánh mà thôi, nhất là đối với những điện tư trong ngõ hẹp ở thành phố, thì sử dụng mã tranh là thượng sách, vừa chống tàn lửa lan sang các nhà bên cạnh gây hỏa hoạn, vừa vệ sinh an toàn môi trường, tránh gây mất lòng với hàng xóm xung quanh và chính quyền sở tại.

III, Trang phục hầu đồng

1, Thực trạng hiện nay:

Đối với đồng cổ các cụ vẫn muốn giữ nét cũ

Đối với lớp trẻ hiện nay phần lớn là cách tân hóa cho phù hợp với hời đại bây giờ, họ cách điệu trang y phục có khi còn cải biến y phục như trong phim kiếm hiệp, có khi lại thướt tha như tiên sa vậy.

Trang y phục hầu đồng còn được thay đổi theo bản sắc khu vực cho nên trang y phục có phần cũng không đồng bộ được.

Người thích đơn giản, người thích phức tạp

  1. Quan điểm

Theo cá nhân tôi nhận thấy trang phục và y phục hầu đồng có thể được thay đổi để phù hợp với sự phát triển trong đời sống theo từng thời kỳ, cũng không nhất thiết cứ phải cổ hoàn toàn mới là thuần phong mỹ tục.

Ví dụ như ngày xưa có các cụ đồng chỉ có mỗi một áo đỏ bản mệnh cũng hầu hết được 36 giá đồng.

Năm 2014 tôi có tham gia cùng với đoàn của Trung tâm nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa Tín ngưỡng Việt Nam, tham gia lễ hội văn hóa thế giới lần thứ 41 (Pettyval) tại Pháp được tổ chức tại thành phố Gannat. Tôi cùng cả đoàn có chứng kiến 1 clip quay một vấn hầu đồng của 1 cụ đông vào năm 1967 hầu tại Sài Gòn, tôi thấy nét hầu thật thanh thoát, trang y phục rất đơn giản, không cầu kỳ, mộc mạc duyên dáng đậm nét bản sắc dân tộc mà trong khi đó cụ là một gia đình giàu có ở thời đó

Việc hình thức hầu đồng cũng còn tùy nội dung mà nghi lễ hầu đồng có thể thực hiện cầu kỳ hay đơn giản.

Mặt khác tầng lớp thanh đồng nắm toàn bộ trong cộng đồng của đời sống xã hội, có các tầng lớp xã hội khách nhau, kẻ giàu, người nghèo, kẻ sang người hèn, vì vậy họ dùng trang y phục cũng khác nhau, người trang bị loại rẻ tiền, người trang bị loại đắt tiền.

Đáng chú ý hơn cả đó là lời ca tiếng hát văn đàn, là một phần không thể thiếu trong nghi lễ hầu đồng, ta chú ý sẽ thấy lời hát của văn đàn có quyết định rất rõ đến thành công của vấn hầu, có nghĩa là giá trị của văn đàn là nằm trong nội dung của từng giá hầu, hát làm sao, tác động thế nào để làm bóng đồng được lung linh. Người ta thường nói (cô đồng say hát bóng đồng lung linh).

Trong thực tế bây giờ có những văn đàn để chiều ông bà đồng họ đã tự sáng tác, tự thêm bớt lời hát, có lúc lại quá khích hát cả “đôi dép đơn xơ, đôi dép bác Hồ” khi thanh đồng hầu giá Thánh Hồ Chí Minh, có thanh đồng hầu cả giá cô bé đá bóng, rồi cô bé thì hát cả bài tiếng chày trên sóc bom bo, biến tướng hát văn quả là nguy hiểm. Có khi lại còn chạy theo lợi nhuận nên vào hùa với thành đồng, nhiều khi tự phá cách, phá lề lối truyền thống trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.

Tóm lại:

Một đặc thù đi lễ của người Việt Nam là xuất phát vào sự cầu mong cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, thiên hạ thái bình, nhà nhà hạnh phúc. Cầu mong cho trong gia chung, già được mạnh khỏe, trẻ được bình an, làm ăn hanh thông lộc tài, vượng tiến, gia nội bình an, con cháu thảo hiền học giỏi chăm ngoan, cho trong gia chung được bình an vô sự…

Mặt khác đối với cửa đình thần tam tứ phủ lại có rất nhiều việc cần cúng…

Ngoài cầu Phật – Thánh ra hộ còn có các việc:

  • Tôn nhang bản mệnh
  • Cầu con khoán, con bán, con cầu, con chuộc, cầu con…
  • Cắt vong âm, duyên âm… se duyên kết tóc trả nghiệp duyên trần
  • Tiễn căn, di cung hoán số, tam phủ thuc mệnh
  • Cầu công danh, sự nghiệp, công thành danh toại, cầu thi cử đỗ đạt
  • Cầu giải bệnh, giải hạn, cầu tai qua nạn khỏi
  • Trả nợ tứ phủ, xuất thủ trình đồng
  • Trả nợ tứ phủ, tiến kim ngân tài mã khất đồng… còn rất nhiều các việc mà từ xưa đến nay các chùa, đền phủ vẫn thường cầu, giải xin…
  • Đối với các đền phủ còn có các ngày tiệc của nhà Thánh, lễ bốn vấn chính trong năm như:

Lễ thượng nguyên (tháng giêng)

Lễ vào hạ (tháng 4)

Lễ ra hè (tháng 7)

Lễ tất niên (cuối năm)

Chính vì thế lễ nghi trong tín ngưỡng cũng đa dạng và phong phú. Tôi nghĩ thực tế đã có những kết quả thu được qua các việc cầu thỉnh cho nên trong dân gian mới có câu:

  • Có thờ có thiêng, có kiêng có lành
  • Sở cầu như ý, sở nguyện tòng tâm
  • Giàu 1 bó, khó có 1 nén (nói lên sự thành tâm). Rồi lẽ mỏng tâm thành, lễ nghi bất túc, ít người cho là vừa, thiếu người cho là đủ, còn thiếu hụt bao nhiêu, chênh lệch thế nào, con xin ngài giáng cho chúng con 2 chữ đại xá.

Tất cả các yếu tố đã nêu ở trên mặc nhiên đã được coi là những giá trị văn hóa góp phần làm cho loại hình di sản này là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo tồn, hướng tới cái đẹp, nét tâm thiện mỹ, hạn chế kẻ xấu lợi dụng đưa các hình thức biến tướng vào đền phủ hoặc có các hình thức dựa vào nơi tâm linh để phán truyền, bùa bả, ép những người cuồng tín vào con đường mê tín dị đoan.

  1. Đề xuất giải pháp

 

  1. Bộ Văn hóa TT và DL cùng với ban tôn giáo chính phủ, ban Tôn giáo TW, mặt trận TQVN, ban dân vận TW cùng với Sở văn hóa của các tỉnh, nghiên cứu phối hợp thảo luận đề xuất ý kiến để sớm cho ra được quy chế đối với loại hình di sản này.
  2. Tập huấn, bồi dưỡng các nhà quản lý Văn hóa (từ TW đến địa phương) các cơ quan, ban, bộ ngành có chức năng làm Văn hóa và tôn giáo, giúp họ hiểu được nét đẹp trong Văn hóa tâm linh, qua đó họ mới nhìn vào ý thức và hành vi của những người đang hoạt động trong thực hành loại hình di sản văn hóa phi vật thể này một cách toàn diện được.
  3. Thống kê các đền phủ trên toàn quốc, các điện tự do thanh đồng quản lý. Thống kê số lượng các thủ nhang đồng đền, đồng điện, các thanh đồng, số lượng đền công, điện tư, trên cơ sở đó giúp cho các sở văn hóa các địa phương nắm được tình trạng hoạt động của địa phương mình. Tập hợp được những đồng đền, đồng điện có ý thức, có uy tín với khu vực hội tụ, tạo các cuộc giao lưu, hướng dẫn họ trau dồi tìm đến những nét đẹp trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tâm linh.
  4. Phát triển các Câu lạc bộ ở các khu vực để giúp họ sinh hoạt, lắng nghe các đường lối, chính sách của chính phủ, các thông tư hưỡng dẫn hoạt động về thực hành di sản phi vật thể.
  5. Đẩy mạnh thông tin truyền thông dưới mọi hình thức, không những ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới để loài người nói chung và người dân Việt Nam nói riêng hiểu được giá trị văn hóa tốt đẹp của di sản này, tránh định kiến và hỗ trợ cho mọi người bác bỏ suy nghĩ và hành vi xấu, phát huy mặt tốt trên phương diện bảo tồn.

Tăng cường mở các cuộc tọa đàm, các cuộc giao lưu với các tổ chức thuộc thế hệ trẻ như đoàn thanh niên, các tầng lớp sinh viên giúp họ hiểu rõ về mục đích, ý nghĩa, khái niệm về loại hình di sản phi vật thể, tránh các hành vi xấu làm ảnh hưởng đến tâm, thiện, mỹ và giá trị văn hóa tâm linh.

  1. Do tín ngưỡng thờ mẫu đã được Unesco thế giới công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của loại hình di sản này có 2 mảng cần được quan tâm.
  • Lên đồng (thực hành tín ngưỡng tâm linh) nếu đã nói đến từ lên đồng có nghĩa là thực hành này chỉ được diễn ra tại đền (công) hoặc phủ (điện tư) trang trọng và linh thiêng, những nơi trực tiếp tiếp xúc với linh thiêng.
  • Diễn xướng (thực hành di sản) có thể tổ chức ngoài sân khấu, ngoài trời, nơi tổ chức sự kiện coi như một môn nghệ thuật, thông qua đó giúp cho cộng đồng xã hội trong và ngoài nước hiểu được nét đẹp mang đậm bản sắc dân tộc này.
  • Lưu ý: tuyệt đối không được sử dụng ngôn từ diễn xướng hầu đồng hoặc diễn xướng lên đồng vì như thế sẽ chạm tới đặc thù riêng của tâm linh.
  1. Thiết lập một tổ chức có ban bệ cấp bậc gồm
  • Đại diện khối quản lý
  • Đại diện khối nghiên cứu
  • Đại diện các nhà thực hành di sản
  • Các đồng đền, đồng điện tiêu biểu, các thanh đồng có tâm huyết tạo thành một lực lượng có thể là tổ chức xã hội, có thể là tổ chức của TW hay tổ chức của từng địa phương, có chương trình hoạt động cụ thể là cầu nối cho các cấp lãnh đạo, là cầu nối tiếp xúc trung gian giữa những người thực hành di sản với các cơ quan chức năng nhà nước, nhằm thực hiện trao đổi mọi thông tin cần thiết đến cộng đồng xã hội.
  • Tóm lại: Như ta đã biết
  • Tâm là cốt lõi của Đạo Mẫu, mẫu dạy con người sống lương thiện, có cái tâm trong sáng, biết đối nhân sử thế, thờ phụng ông bà tổ tiên, và biết ơn những người đã có công với dân, với nước, đặc biệt đạo mẫu còn ẩn chứa những giá trị văn hóa nghệ thuật tâm linh phong phú, đó là kho tàng truyền thống, thần tích, huyền thoại về các thần linh, các hình thức diễn xướng với âm nhạc ca hát, nhảy múa, các hình thức trang trí, kiến trúc, diễn xướng. Trong đạo mẫu còn được ví như là một hình thức sân khấu tâm linh.

 

Thực ra những người con của mẫu, những thanh đồng chân chính phần lớn họ có tâm thiện nguyện rất cao, những việc tốt đời đẹp đạo vẫn thường được hiện diện trong đời sống xã hội như:

  • Giúp đỡ người nghèo, người tàn tật, trẻ em không nơi nương tựa, trẻ em mồ côi
  • Xây dựng tu bổ đình chùa, miếu mạo
  • Xây dựng nhà tình nghĩa, giúp nhân dân ở những nơi đang gặp khó khăn bị thiên tai
  • Làm đường cho dân đi, xây cầu cho các em tới lớp, góp phần không nhỏ vào công cuộc lá lành đùm lá rách, là những tấm gương tốt đã được các lãnh đạo bạn ngành các cấp đảng và nhà nước ghi nhận vinh danh, là những người tích cực đi đầu gương mẫu trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa di sản phi vật thể đại diện nhân loại.

 

 

Chia sẻ bài viết

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Thống kê truy cập

Tổng truy cập: 644235

Đang online: 13

error: Content is protected !!