TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU TAM PHỦ, TỨ PHỦ TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI CÁC TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO KHÁC Ở VIỆT NAM

TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU TAM PHỦ, TỨ PHỦ TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI CÁC TÍN NGƯỠNG, TÔN GIÁO KHÁC Ở VIỆT NAM
Tác giả: PGS.TS. Từ Thị Loan
Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nguyên Q. Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam.
Lời mở

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ là một dạng thức đặc biệt của tín ngưỡng thờ Mẫu thần và Nữ thần, mang đậm sắc thái riêng của cư dân Việt vùng châu thổ Bắc Bộ. Là kết quả của một quá trình dài lâu giao lưu, hỗn dung, tiếp biến văn hóa, trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ dung hợp rất nhiều yếu tố của các tín ngưỡng, tôn giáo khác ở Việt Nam. Yếu tố dung hòa đồng tồn tại là một đặc điểm khá tiêu biểu trong tín ngưỡng, tôn giáo của người Việt nói chung đã được thể hiện một cách đậm nét trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Điều này góp phần tạo nên sự khoan dung trong đời sống tinh thần của người dân, họ chấp nhận mọi thứ tín ngưỡng, tôn giáo, dù bản địa hay ngoại lai với tinh thần “đạo nào cũng tốt”, miễn là nó phù hợp với nền tảng đạo đức truyền thống tốt đẹp, đề cao đạo lý dân tộc, cách ứng xử nhân văn giữa con người với con người.

1. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong mối quan hệ với Phật giáo
Cũng như nhiều tín ngưỡng bản địa khác ở Việt Nam, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ có sự hòa hợp, gắn bó mật thiết với Phật giáo. Những tư tưởng từ, bi, hỉ, xả… trong giáo lý nhà Phật khá gần gũi với tinh thần vị tha, bao dung, yêu thương, đùm bọc lẫn nhau trong đạo lý của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – Tứ phủ. Do vậy, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ đã sớm tìm những giá trị nhân bản, những điểm tương đồng với Phật giáo để dung hợp và tiếp biến vào nội dung tín ngưỡng của mình. Sự dung hợp, hội nhập này là mối quan hệ hai chiều: có chiều tiếp nhận ảnh hưởng (sự thâm nhập của Phật giáo vào tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ) và có chiều lan tỏa ảnh hưởng (tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ thâm nhập, tác động vào đời sống Phật giáo ở Việt Nam).

1.1. Sự thâm nhập của Phật giáo vào tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ
Sự thâm nhập hay ảnh hưởng của Phật giáo đối với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ được thể hiện cả trong truyền thuyết, thần tích, trong điện thần cũng như trong các sinh hoạt, nghi lễ thờ phụng.

– Về truyền thuyết, thần tích
Trong truyền thuyết về Liễu Hạnh công chúa có ghi lại sự tích “Sòng Sơn đại chiến” nói về việc công chúa Liễu Hạnh tung hoành ở núi Sòng (Thanh Hoá). Sau những ngày “đại chiến kinh hoàng”, Liễu Hạnh đã bị các đạo sĩ của Đạo Nội (Nội Đạo Tràng) do triều đình phái tới dồn vào tình thế vô cùng nguy kịch. Liễu Hạnh đã bị mắc mưu các đạo sĩ nên mọi phép màu bị mất hiệu nghiệm. Khi đó Phật Bà Quan Âm đã ra tay cứu giúp, giải thoát cho Liễu Hạnh. Từ đó, Mẫu Liễu mới quy y, chịu nghe kinh, tuân pháp, nhận áo cà sa, mũ hoa sen, trở thành tín đồ của đạo Phật, chuyển hóa thành từ bi, chuyên tâm làm việc thiện theo gương đức Phật như lời tuyên bố: “Ta là công chúa Quỳnh Hoa ở Cung Tiên, thấy đạo Phật từ bi, nên muốn quy y tụng niệm”1.
Mặc dù câu chuyện này cũng phần nào thể hiện sự xung đột, tranh giành ảnh hưởng giữa các tôn giáo, tín ngưỡng của thời kỳ đó, nhưng trên hết đó là cái kết về sự hòa hợp, chung sống hòa bình, đồng tồn tại giữa tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ bản địa với một tôn giáo lớn của thế giới là Phật giáo.

– Về điện thần
Trong điện thần cũng như cách thức phối tự ở các ngôi đền, phủ, chúng ta đều thấy sự hiện diện của Phật, mà đại diện cao nhất là Phật Bà Quan Âm. Phật Bà Quan Âm là một vị Bồ Tát của đạo Phật (vốn là nam thần, khi vào Trung Quốc từ thời Tống đã đổi thành nữ thần) và đặc biệt khi vào Việt Nam bà trở thành Phật Bà Quan Âm cứu khổ cứu nạn được nhân dân vô cùng tín tưởng.
Bên cạnh đó, ở Thánh Mẫu Liễu Hạnh người Việt cũng tìm thấy ẩn chứa trong hình ảnh người Mẹ là một hình ảnh rất gần gũi với một vị Bồ tát: ăn ở đức độ; có thể ban phúc, lộc cho người hiền lành; cứu giúp người nghèo khổ qua hoạn nạn; trừng phạt những kẻ ác, kể cả quan lại triều đình…Ở một mức độ nào đó, tâm thức dân gian còn cho rằng Mẫu đã quy y theo Phật và trở thành một loại Phật Mẫu.

– Về nghi lễ
Trong các lễ hội thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, nhất là tại lễ hội Phủ Dầy, bên cạnh những nghi lễ thờ phụng đối với Mẫu Liễu còn có các cuộc rước “Thỉnh kinh” gắn với Phật giáo như: mồng 5 tháng Ba âm lịch có lễ rước Mẫu từ Phủ Vân Cát sang chùa Dần; mồng 6 tháng Ba âm lịch có lễ rước từ Phủ Tiên Hương đến chùa Gôi và ngược lại. Đây được coi là một trong những nghi thức quan trọng nhất của lễ hội Phủ Dầy. Theo quan niệm dân gian thì đó là hành vi nghi lễ nhằm tưởng nhớ Đức Phật đã tiếp dẫn chúa Liễu đến với nhà Phật, biểu hiện việc quy theo đạo Phật của Mẫu Liễu Hạnh. Lễ rước “Thỉnh kinh” ngày mồng 6 tháng Ba còn thể hiện một sự gắn kết nữa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu với đạo Phật là vì chùa Gôi là nơi thờ ông Đề Sát (hay Tướng Lữ Gia thời Triệu) đã tu hành đắc đạo, ngài vốn là nhân vật có nhiều công lao cứu nước, giúp dân và cứu giúp Mẫu Liễu trong nhiều phen hoạn nạn. Ngoài ra, sự gắn kết còn thể hiện ở việc trong hệ thống các bài chầu văn cũng có văn chầu Nhị vị Bồ Tát…

– Về di tích
Trong khuôn viên một số cơ sở thờ tự Mẫu Tam phủ, Tứ phủ cũng có những kiến trúc lồng ghép, nơi đặt tượng Phật Bà Quan Âm và các ban thờ Phật, để người hành lễ ngoài việc đến thờ Mẫu cũng có thể lạy Phật.

1.2. Sự thâm nhập, lan tỏa của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ vào Phật giáo
Bên cạnh việc các yếu tố Phật giáo thâm nhập vào tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ thì cũng song hành hiện tượng tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ lan tỏa, thâm nhập ngược lại vào các sinh hoạt Phật giáo của người dân.
Hiện nay, hiện tượng các điện thờ Mẫu hoặc bàn thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ hiện diện trong các ngôi chùa làng quê đã trở nên phổ biến. Ở hầu hết các ngôi chùa ở nông thôn Bắc Bộ hiện nay đều có điện thờ Mẫu, mà phổ biến nhất là dạng “tiền Phật hậu Mẫu”, “tiền Phật hậu Thánh” tạo nên một đặc trưng riêng của ngôi chùa Việt1. Người ta đi chùa vừa để lễ Phật vừa để cúng Mẫu. Nhờ có điện thờ Mẫu cũng góp phần tạo nên không khí “ấm cúng”, đông vui, gần gũi hơn với cuộc sống đời thường tại các ngôi chùa làng. Việc thâm nhập của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ vào không gian các ngôi chùa Phật giáo được thể hiện rất đa dạng với các quy mô, cách thức khác nhau: đó có thể là một điện thờ Mẫu ở một gian riêng trong chùa, hay là các ban thờ trong các công trình lai ghép hoặc hoàn toàn độc lập.
Nhìn chung, trong suốt quá trình hình thành và phát triển, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ và đạo Phật luôn gắn bó và có mối quan hệ tương giao, cùng nương tựa, dung hoà, bổ sung cho nhau. Người dân theo Phật là để tu nhân tích đức cho đời kiếp sau, còn thờ Mẫu là mong được phù hộ, độ trì, mang lại sức khỏe, tài lộc may mắn cho đời sống hiện tại ngay trong kiếp này. Mối quan hệ đó đã giúp cho cả hai cùng tồn tại, phát triển và trở thành phổ biến rộng khắp trong đời sống tâm linh của người dân Việt Nam.

2. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong mối quan hệ với Đạo giáo
Bên cạnh sự tác động của Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ còn chịu những ảnh hưởng rõ nét của Đạo giáo. Đạo giáo Trung Hoa khi du nhập vào Việt Nam đã có sự điều chỉnh và biến đổi qua quá trình phong tục hoá và dân gian hoá để hình thành 2 dòng rõ ràng: đạo Thần Tiên và đạo Phù thuỷ. Đạo Thần Tiên (đạo Tu Tiên) đặc trưng bởi việc luyện linh đan, tu luyện phép trường sinh bất lão và bất tử để trở thành Tiên. Người theo đạo này thiên về tư tưởng xa lánh cuộc sống trần gian, giữ cho tâm hồn phiêu diêu tự tại… Còn đạo Phù thuỷ sử dụng ma thuật, bùa phép để thờ cúng thần linh, để xuất hồn và nhập hồn, chữa bệnh trừ tà bằng tàn hương, nước thải… Chúng ta có thể thấy ảnh hưởng của Đạo giáo trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ thể hiện cả ở truyền thuyết, thần tích, quan niệm cũng như trong điện thần và các sinh hoạth thực hành tín ngưỡng.

– Về mặt truyền thuyết, thần tích, quan niệm
Những tích truyện, truyền thuyết mang đậm chất thần tiên huyền ảo về Mẫu Liễu Hạnh là minh chứng cho quá trình hỗn dung giữa tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ với Đạo giáo. Ảnh hưởng của Đạo Thần tiên (đạo Thờ Tiên) thể hiện rõ nhất ở việc Liễu Hạnh công chúa được coi là người Trời, là Thần Tiên. Nàng vốn là công chúa con gái Ngọc Hoàng trên Thiên đình đã nhiều lần giáng sinh nơi trần thế (Giáng Tiên)1. Trong tâm thức dân gian, Liễu Hạnh, vị thần chủ của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ đồng thời cũng là một vị Tiên tiêu biểu của Việt Nam. Trong các truyền thuyết, thần tích về bà luôn bắt gặp các tình tiết, câu chuyện đề cao vai trò của các đạo sĩ, phù thủy trong hành trạng của bà.

Ngoài ra, một số vị Thánh hàng Chầu trong điện thần của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ có nguồn gốc người dân tộc ở vùng núi thuộc Nhạc Phủ cũng thuộc dòng Tiên nữ… Hay những truyền thuyết về Mỵ Nương Quế Hoa (Bà Chúa Thượng Ngàn ở đền thờ Suối Mỡ, tỉnh Bắc Giang) cũng luôn có mặt các yếu tố của Đạo giáo (được Tiên ông ban tặng sách Tiên, biết phép trường sinh, có phép thần thông cứu giúp dân lành; sau khi làng bản trù phú, cuộc sống dân làng ấm no nàng cùng mười hai thị nữ được đám mây ngũ sắc đón bay về trời…).

Ảnh hưởng của Đạo Phù thủy cũng thể hiện trong quan niệm dân gian “đất có thổ công, sông có hà bá”, từ đó phải có các vị thần trông coi các cõi tự nhiên, từ đó sinh ra ba vị Thánh Mẫu trong Tam phủ, hay bốn vị Thánh Mẫu trong Tứ phủ để trong coi các miền trời, nước, đất, rừng núi.

– Trong điện thần
Ảnh hưởng của Đạo giáo thể hiện rõ nhất ở sự hiện diện của Ngọc Hoàng – vị thần linh tối cao của Đạo giáo Trung Hoa – trong điện thần của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Một số vị thánh khác như Thái Thượng Lão quân, Nam Tào, Bắc Đẩu cũng thâm nhập vào điện thần này. Việc phụng thờ Đức Thánh Trần với tư cách Vua Cha trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, có bàn thờ riêng trong các đền, phủ được coi như là một thứ Ngọc Hoàng của Đạo giáo dân gian Việt Nam.

– Trong thực hành nghi lễ
Trong lễ thức hầu đồng tuy mang sắc thái bản địa rõ rệt, nhưng không phải không chịu những ảnh hưởng của hình thức nhập đồng của Đạo giáo Trung Hoa, với nhiều hình thức ma thuật, phép thuật, phù thủy. Đức Thánh Trần và một số thuộc hạ của ông có quyền pháp của các đạo sĩ và thầy phù thủy, có thể giáng, nhập đồng để trừ tà ma, cứu chữa con bệnh, tạo nên hẳn một dòng đồng được gọi là thanh đồng.
Bên cạnh đó các hiện tượng phán truyền, đoán định tương lai, các nghi lễ cầu tiên, luyện đồng, giáng bút… cũng mang đậm dấu ấn của Đạo giáo. Đạo giáo vốn có tính chất huyền bí, thần kì, cao diệu nên dễ đi vào tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, bởi nó đáp ứng được những nhu cầu của đời sống tâm linh người dân trước những điều kì vĩ và bí ẩn của vũ trụ. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ tiếp nhận các yếu tố của Đạo giáo như tiếp nhận thêm niềm tin vào các vị thần linh mới, tiếp nhận những phương thức giao cảm mới với các đấng siêu nhiên có uy lực siêu phàm đối với cuộc sống và vận mệnh của con người, thoả mãn ước vọng sức khoẻ, tài lộc, may mắn của tín đồ.

Ngoài ra, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ cũng chịu ảnh hưởng của Đạo giáo Trung Hoa trong quan niệm về ngũ sắc, ngũ phương thông qua việc “ngũ sắc hóa” các miền của vũ trụ, các màu sắc cơ bản của Tứ phủ (đỏ, trắng, vàng, xanh) cũng như trong biểu tượng Ngũ hổ… Hay trong Hội Kéo chữ (Kéo gậy, Hoa trượng) về cội nguồn sâu xa cũng gắn với hình thức nghi lễ “cầu cơ” sau này dần dần được “bác học hóa” thành nghi thức giáng bút, v.v…

2.3. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ trong mối quan hệ với các tín ngưỡng dân gian khác

3.1. Mối quan hệ theo chiều tiếp thu
Trong quá trình hình thành và phát triển dài lâu của mình, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ đã tiếp thu, tích hợp nhiều yếu tố văn hóa, tâm linh của các tín ngưỡng khác để bổ sung, hoàn thiện và ngày càng phát triển. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ là một bước phát triển, một quá trình “nâng cao”, “lên khuôn” từ một số hành vi tôn thờ rời rạc đến một thứ tín ngưỡng, một “đạo” có tính hệ thống hơn2. Do vậy, nó đã kế thừa, dung nạp và phát huy nhiều giá trị tốt đẹp của các tín ngưỡng khác để làm giàu, hoàn thiện cho mình.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ chúng ta thấy hiện diện rất nhiều biểu hiện của các loại hình tín ngưỡng dân gian: cầu mùa, thờ cúng tổ tiên, thành hoàng làng, thờ các hiện tượng tự nhiên; các yếu tố ma thuật, phương thuật, phép thuật dân gian…
Trước hết, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ tiếp thu những giá trị, ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, một tín ngưỡng có vai trò quan trọng hàng đầu trong hệ thống các tín ngưỡng ở Việt Nam. Điện thần của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ là sự mô phỏng mô thức gia đình có cha và mẹ với Vua Cha và Thánh Mẫu. Trong nghi lễ “tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ” phản ánh tục thờ cúng tổ tiên của người Việt. Hiện tượng thờ Cô, thờ Cậu cũng là ánh xạ của tục thờ những người chết trẻ, các “bà Cô”, “ông Mãnh” trong các gia tộc và dòng họ.

Các lễ hội trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ kế thừa rất nhiều nghi lễ, nghi thức từ các lễ hội dân gian truyền thống (trong các bước tiến hành lễ hội, các nghi thức, trình tự lễ hội, v.v…).
Bên cạnh đó, cũng có hiện tượng các vị thần của các tín ngưỡng khác thâm nhập vào hàng các vị Thánh của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, như hiện tượng Diêu Trì Thánh Mẫu, vốn là một vị thần của Đạo giáo, từ lâu đã thâm nhập vào Phật giáo (Phật Mẫu) và cả đạo Cao Đài. Gần đây, vị Thánh Mẫu Diêu Trì này đã xuất hiện trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ…

3.2. Mối quan hệ theo chiều lan tỏa

3.2.1. Hiện tượng phối thờ các vị Thánh của Tam phủ, Tứ phủ với các Nữ thần, Mẫu thần khác
Dễ dàng nhận thấy là tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ đang có sức lan tỏa mạnh mẽ tới các tín ngưỡng khác. Với những giá trị và sức sống mãnh liệt của mình, các vị thánh của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ ngày càng thâm nhập mạnh mẽ hơn vào điện thần của các Nữ thần, Mẫu thần khác. Các thực hành nghi lễ đặc trưng cho tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ như hầu đồng và một số thực hành trong lễ hội cũng xuất hiện ngày càng nhiều bên cạnh các nghi lễ thờ thần. Ví dụ, ở đền thờ Hai Bà Trưng (Mê Linh, Hà Nội), bên cạnh gian chính điện thờ Hai Bà cùng các thuộc hạ, thì gian bên trái đền là một thần điện của Mẫu Tứ phủ đã khá hoàn chỉnh.
Ở đền Cửa Sông (xã Xuân Canh, huyện Đông Anh, Tp. Hà Nội) vốn thờ Mẫu Trương Trinh Ngoạn (tương truyền là phi thứ tư của Hùng Vương thứ 17), nay đã từ một điện thờ Mẫu thần chuyển sang một điện thần Tứ phủ hoàn chỉnh với đủ các hàng, lớp. Ở vị trí cao nhất vẫn là mẫu Trương Trinh Ngoạn, nhưng phía dưới có Tam tòa Thánh Mẫu và các hàng Chầu, hàng Quan, ông Hoàng, hàng Cô, Cậu, Ngũ Hổ, ông Lốt, hai bên còn có phủ Chúa Thượng Ngàn và ban Trần Triều.
Sức lan tỏa mạnh mẽ của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ còn trở thành sự “Tam phủ, Tứ phủ hóa” các tín ngưỡng khác. Đơn cử như hiện tượng Tam phủ, Tứ phủ hoá tín ngưỡng thờ Quốc Mẫu Tây Thiên ở Vĩnh Phúc1, hiện tượng Mẫu hóa đền thờ Tam giáo ở động Nhị Thanh, Lạng Sơn, v.v…

Hiện nay, điện thờ Quốc Mẫu Tây Thiên được bổ sung thêm các vị thánh của Mẫu Tam phủ, Tứ Phủ và hệ thống hóa một cách hoàn chỉnh theo các hàng, lớp. Ở vị trí cao nhất vẫn là tượng Quốc mẫu Lăng Thị Tiêu2, tiếp đó là Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị vương quan, Tam Hoàng, bên dưới là ban thờ quan Ngũ hổ, phía trên điện là ông Lốt. Quá trình Tam Phủ, Tứ phủ hóa còn diễn ra mạnh mẽ ở di tích và thực hành nghi lễ. Xuất hiện thêm các di tích thờ các nhân vật của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ: đền Cậu, đền Cô, đền Cô Chín… Trước kia các sinh hoạt nghi lễ.chủ yếu theo nghi lễ thờ cúng Thành hoàng bản thổ. Hiện nay bên cạnh các nghi lễ thờ Quốc mẫu là các nghi lễ của Tứ phủ như: lễ trình đồng mở phủ, lễ tôn nhang, lễ đốn Tam phủ, lễ tiến Tứ phủ, lễ cầu an giải hạn, lễ cắt tiền duyên, lễ cầu tài cầu lộc…

Ở Nam Bộ, trong các cơ sở thờ tự các Nữ thần và Mẫu thần đang ngày càng xuất hiện nhiều thêm các điện thờ, ban thờ thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ và kèm theo là nghi lễ Hầu bóng.
Hiện nay, trong tâm thức người dân Việt Nam không có sự phân biệt quá khắt khe giữa việc lễ vị Mẫu thần chủ hay lễ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Họ đi lễ Mẫu, dù là Quốc Mẫu, Vương Mẫu hay Thánh Mẫu cũng đều là đi lễ Mẹ – người có lòng bao dung, che chở, vị tha – để cầu mong được sức khỏe, tài lộc và bình an. Đây là yếu tố quan trọng khiến cho các vị Thánh Mẫu Tam phủ, Tứ phủ có thể dễ dàng vào ngự trong điện thờ các vị Nữ thần, Mẫu thần một cách khá dễ dàng và ngày càng phổ biến.

3.2.2. Sự xâm nhập của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ vào các tín ngưỡng khác
Các vị thánh trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ còn đi vào cả tín ngưỡng thờ cúng cá Ông của cư dân ven biển miền Trung (đơn cử như ở làng Cảnh Dương, tỉnh Quảng Bình) và được địa phương hóa với các hình thức: Cá Cha, Cá Mẹ, Cá Cô, Cá Cậu… Sự linh hoạt, mềm dẻo và tính dân gian của hình thức tín ngưỡng này khiến cho nó dễ dàng thích ứng trong một môi trường mới để tồn tại và ngày càng phát triển.

Kết luận
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ là một tín ngưỡng dân gian bản địa phản ánh rõ nét tâm hồn người Việt và có một sức sống mãnh liệt, dẻo dai, uyển chuyển phù hợp với mọi hoàn cảnh lịch sử. Trong suốt lịch sử dài lâu của mình, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ luôn có sự gắn bó, dung hoà với các tôn giáo, tín ngưỡng khác, nương tựa hay bổ sung cho nhau để cùng tồn tại và phát triển.

Từ ngàn xưa đến nay Trời – Phật – Mẫu luôn được coi là những biểu tượng linh thiêng trong tâm thức người dân Việt có sức mạnh siêu nhiên của đấng thần linh tối thượng sáng tạo ra thế giới vạn vật muôn loài và điều khiển vòng quay của vũ trụ. Vì vậy người ta tôn thờ, tin tưởng để cầu mong sự phù hộ độ trì hoặc chở che cho kiếp sống con người trong cõi trần gian.
Cũng nhờ có đức tin cao cả đó làm cho con người ta luôn chú tâm vào việc tu nhân tích đức, khuyến thiện trừ ác, hoà thuận, thương yêu và giúp đỡ lẫn nhau trong mọi hoàn cảnh của cuộc đời.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ là loại hình tín ngưỡng dân gian còn tích tụ, bảo lưu và hàm chứa nhiều giá trị tiêu biểu của lịch sử và văn hoá truyền thống, góp phần giữ gìn, lưu truyền và phát huy những giá trị tinh hoa thuộc về bản sắc của văn hóa Việt Nam./.

Tài liệu tham khảo
1. Toan Ánh (1992), Tín ngưỡng Việt Nam, quyển Thượng, Nxb Tp. Hồ Chí Minh.
2. Trần Lâm Biền (1993), Hình tượng con người nghệ thuật tạo hình truyền thống Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội
3. Đoàn Thị Điểm (2014), Vân Cát thần nữ, Nxb Thế giới, Hà Nội.
4. Mai Thanh Hải (2005), Tìm hiểu tín ngưỡng truyền thống Việt Nam, Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội.
5. Lê Thanh Hải (2001), Tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
6. Đinh Gia Khánh (1995), Văn hoá dân gian Việt Nam với sự phát triển của xã hội Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
7. Nguyễn Minh San (1993), Bước đầu tìm hiểu đặc trưng của điện thờ Mẫu, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 3.
8. Ngô Đức Thịnh (cb) (2001), Đạo Mẫu ở Việt Nam, Nxb. Văn hoá – Thông tin, Hà Nội.
9. Ngô Đức Thịnh (cb) (2004), Đạo Mẫu và các hình thức shaman trong các tộc người ở Việt Nam và Châu Á, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
10. Ngô Đức Thịnh (2007), Đạo Mẫu, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
11. Nguyễn Thị Yên (2010), Sự hình thành và biến đổi tục thờ mẫu ở Tây Thiên, Vĩnh Phúc, tham luận tại Hội thảo khoa học Quốc Mẫu Tây Thiên Vĩnh Phúc trong đạo Mẫu Việt Nam

Chia sẻ bài viết

Bài viết cùng chuyên mục

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Thống kê truy cập

Tổng truy cập: 376420

Đang online: 23

error: Content is protected !!